ولى مقبول درگاه و پسند خاطر نيست ، و اگر از مرتبهء ظاهر به باطن و از صورت به معنا پى برد ، تا هر مرتبه كه متحقّق شد نماز او نيز حقيقت پيدا مىكند . بلكه بنابر آن‌كه قبلًا اشاره به آن شد كه نماز مَركب سلوك و براق سير الى اللَّه است ، مطلب منعكس شود . پس مادامى كه نماز انسان صورت نماز است و به مرتبهء باطن و سرّ آن انسان متحقّق نشده ، انسان نيز صورت انسان است و به حقيقت آن متحقّق نگرديده . پس ، ميزان در كمال انسانيت و حقيقت آن ، عروج به معراج حقيقى و صعود به اوج كمال و وصول به باب اللَّه با مرقات نماز است . پس بر مؤمنِ به حقّ و حقيقت و سالك الى اللَّه به قدمِ معرفت ، لازم است خود را براى اين سفر معنوى و معراج ايمانى مهيّا كند و آنچه عِدّه و عُدّه و مؤونه و معونه لازم است همراه بردارد و عوائق و موانع سير و سفر را از خود دور كند و با جنود الهى و مصاحب و موافق ، اين راه را طى كند كه از شيطان و جنود او ، كه قُطّاع طريق راه وصولند ، مصون و محفوظ ماند ، و ما پس از اين ، بيان مصاحبت و صاحب و بيان جنود الهى را مىكنيم در اسرار اذان و اقامه « 1 » . و محصّل مقصود ما از اين فصل آن است كه نماز ، بلكه جميع عبادات ، را غير از اين صورت و قشر و مجاز ، باطن و لُبّ و حقيقتى است ، و اين از طريق عقل معلوم است و از طريق نقل شواهد كثيره دارد ، كه ذكر جميع آن از حوصلهء اين اوراق خارج است و ما به ذكر بعض از آن ، اين اوراق را متبرّك مىكنيم : از آن جمله ، حديث مشهور « الصَّلاةُ مِعْراجُ الْمُؤْمِن » « 2 » است كه از تفكّر و تدبّر

--> ( 1 ) - ر . ك : صفحه 93 . ( 2 ) - « نماز معراج مؤمن است » . ( الاعتقادات ، علّامه مجلسى ، ص 39 )